Wraz z krzepnięciem po nieudanej próbie likwidacji, która miała miejsce 13 grudnia 1981 r., i dalszym rozwojem pozacenzuralnego ruchu wydawniczego część jego uczestników zaczęła dostrzegać konieczność ustalenia pewnych zasad współżycia i zistytucjonalizowania współpracy. W efekcie, z inicjatywy Grzegorza Boguty stojącego na czele Nowej, w 1985 r. narodził się Fundusz Wydawnictw Niezależnych.

Zasady organizacji

Jego główne zadania to dokonywanie rozdziału napływających do kraju środków finansowych i maszyn poligraficznych oraz czuwanie nad dochowywaniem przez drugoobiegowe oficyny zasad fair-play, w tym zwłaszcza dotyczących respektowania praw autorskich i płacenia honorariów, przestrzegania formalności związanych z robieniem przedruków, w końcu stosowaniem określonych norm edytorskich. Wśród pierwszych członków konsorcjum, czyli grona decyzyjnego, składającego się z największych w tym czasie firm, znaleźli się reprezentanci warszawskich wydawnictw: CDN, Krąg, Nowa, Przedświt, WSKos oraz krakowskiej Oficyny Literackiej. Na jego potrzeby miało trafiać 45% wszystkich pieniędzy, drugie tyle – na inne, także prowincjonalne inicjatywy, a pozostałe 10 % stanowiło tzw. rezerwę. Decydenci ulegali rokrocznej weryfikacji, stawali się nimi ci, którzy mieli w danym okresie najpokaźniejszy dorobek.

O dotacje mógł ubiegać się każdy, kto legitymował się dwunastoma książkami lub/i numerami czasopism, działał co najmniej dwanaście miesięcy i bez przerw dłuższych niż dziewięć. Za postawieniem tak wysokich wymagań przemawiały obawy, aby kwoty nie trafiały, jak mówił Andrzej Rosner, „na piękne oczy, w ciemno”, do osób niepotrafiących wykazać się żadną konkretną pracą. Wsparcia nie otrzymywali wydawcy niewielcy lub stawiający pierwsze kroki; poniekąd nie mijał się więc z prawdą Jerzy Giedroyc, kiedy mówił, że grube ryby zjadają środki przeznaczone dla małych rybek. Przeczy temu przykład Krzysztofa Wasilewskiego z Lublina, założyciela Wolnej Spółki Wydawniczej: przyznanej mu pożyczki o równowartości rocznej pensji nie musiał spłacać, ponieważ uległa umorzeniu. Przez pierwsze cztery lata istnienia FWN udzielił wsparcia ponad stu inicjatywom wydawniczym z całego kraju.

Drugi pokój

Dyskusje członków konsorcjum odbywały się w atmosferze pełnej napięcia. „Walka odbywała się często na ostre słowa” – przyznawał jeden z uczestników książkowego podziemia. Reguły gry nie zawsze okazywały się do końca przejrzyste. „Miałem to poczucie, i mówiłem to Grzesiowi [Bogucie] w oczy […], że jest drugi pokój. Czy on się radzi [Adama] Michnika, czy on się radzi [Jana] Kofmana [redaktor naczelny >>Krytyki<<, JB] – mnie było wszystko jedno. Był jakiś drugi pokój, w którym różne decyzje, które myśmy decydowali, on rozważał w innym gronie i nagle przychodził z jakąś propozycją” – opowiadał Czesław Bielecki, stojący na czele CDN-u.

Dlatego zdarzały się koalicje; zawiązywał je z PoMostem Marka Krawczyka, Przedświtem Wacława Holewińskiego i Jarosława Markiewicza oraz wydawnictwem Grup Politycznych Wola Macieja Zalewskiego, choć ten ostatni nie dotrzymywał niekiedy wcześniejszych ustaleń. Tymczasem, jak relacjonował w 1987 r. ppłk Wiesław Hryniewicz, naczelnik Wydziału III-1 Służby Bezpieczeństwa w Krakowie, „dzięki zastosowaniu określonych przedsięwzięć operacyjnych udało się osiągnąć możliwości rozpoznawania zamierzeń FWN oraz ograniczonego wpływania na kierunki jego działalności. Pozwala to na preferowanie oficyn wydawniczych, których profil należy do bardziej umiarkowanych”, czyli realizować wytyczne ministra Czesława Kiszczaka. Chodziło zapewne o wejście do konsorcjum Henryka Karkoszy z Oficyny Literackiej, TW „Monika”. Zachowanie przybysza z Krakowa było dość charakterystyczne: jak przypomniał Rosner, przychodził on zawsze z dużą torbą, stawiał ją przy jakimś fotelu, ale bliżej środka pokoju… Zaufaniem nie darzył go Bielecki: „Uważałem, że jest tak niechlujny w uzupełnianiu uzębienia, że po prostu mi się to nie podobało. Bałem się, że jest niechlujny w innych sprawach”.