Minister spraw zagranicznych Kazachstanu Kanat Saudabajew przedstawił 14 stycznia br.

w Wiedniu priorytety przewodnictwa swojego kraju w OBWE w 2010 r. Wystąpieniu towarzyszyło

odtworzenie przemówienia prezydenta Nursułtana Nazarbajewa. Po raz pierwszy przewodnictwo

w OBWE przejęło państwo posowieckie, autorytarne, z dużym odsetkiem ludności muzułmańskiej

(47%).

Uzyskanie przez Kazachstan rotacyjnego przewodnictwa było dużym, prestiżowym sukcesem

tego państwa. W rzeczywistości, biorąc pod uwagę konsensualny mechanizm podejmowania decyzji

w OBWE i ograniczone kompetencje przewodniczącego, możliwości kształtowania przez Kazachstan

polityki tej organizacji będą niewielkie. Przewodnictwo utrudniać będzie także niedemokratyczny

ustrój państwa sprawującego prezydencję.

OBWE prowadzi swoje działania w trzech wymiarach. Pierwszy obejmuje sprawy politycznowojskowe,

drugi – kwestie gospodarcze i ochrony środowiska, a trzeci dotyczy praw człowieka,

rządów prawa i wspierania rozwoju instytucji demokratycznych (tzw. wymiar ludzki). Kazachstan

będzie koncentrował się głównie na działaniach z pierwszego wymiaru. Jest to zgodne ze stanowiskiem

autokratycznych krajów WNP, w tym Rosji, które wielokrotnie krytykowały rzekomy brak

równowagi między pierwszym a trzecim wymiarem oraz stosowanie innych standardów wobec

krajów położonych „na zachód” i „na wschód od Wiednia”.

Wymiar polityczno-wojskowy. Wśród priorytetów w dziedzinie bezpieczeństwa Saudabajew

wymienił: dyskusję na temat nowej architektury bezpieczeństwa na obszarze euroazjatyckim, wzmożenie

wysiłków na rzecz nierozprzestrzeniania broni jądrowej, wzmocnienie wojskowych instrumentów

zaufania w Europie (Dokumentu Wiedeńskiego i CFE), wspomaganie rozwiązywania

zadawnionych konfliktów zbrojnych (wymienił obszar Kaukazu Południowego), intensyfikację walki

z terroryzmem i narkobiznesem. Szczególnie dużo uwagi poświęcił problemowi Afganistanu, państwa

nienależącego do OBWE, ale będącego od 2003 r. „partnerem współpracującym” organizacji.

Jako jeden z ważnych tematów do dyskusji na forum OBWE Saudabajew wskazał propozycję

opracowania nowego traktatu o bezpieczeństwie europejskim, wysuniętą przez prezydenta Miedwiediewa.

Celem dyskusji nie byłoby wypracowanie porozumienia – wątpliwe bowiem, by rosyjski projekt

zyskał powszechną akceptację1. Włączając to aktualne zagadnienie do rozmów na forum organizacji,

Kazachstan chce zwiększyć znaczenie swojego przewodnictwa. Dlatego też będzie promował OBWE

jako główne forum dyskusji na temat rosyjskiej propozycji, nawet mimo niechętnego stosunku Rosji

do przekazywania organizacji dużych kompetencji w tym zakresie.

Poruszenie kwestii związanych z nierozprzestrzenianiem i utylizacją broni jądrowej, w których

Kazachstan osiągnął poważne sukcesy (skuteczne rozbrojenie nuklearne kraju, zamknięcie poligonów

atomowych, wynegocjowanie układu z Semipałatyńska o bezatomowej strefie w Azji Środkowej),

ma budować korzystny wizerunek tego państwa na świecie. Kazachstan może próbować

wykorzystać przewodnictwo w OBWE do promowania idei umieszczenia na jego terytorium „banku

paliwa atomowego”. Mimo zalet tego pomysłu, jego realizacja jest wątpliwa z powodu korupcji

panującej w Kazachstanie i wynikających stąd obaw o bezpieczeństwo paliwa.

Kazachstan zamierza zwiększyć wysiłki OBWE w rozwiązywaniu konfliktów. Na połowę lutego

Saudabajew zapowiedział swoją wizytę w roli przewodniczącego OBWE na Kaukazie Południowym,

co wskazuje na wolę zaangażowania się Kazachstanu w problem karabaski. Skonfliktowane Armenia

i Azerbejdżan wykazują wolę dialogu, co zwiększa szansę na stopniowe zbliżanie ich stanowisk.

Natomiast ze względu na możliwą negatywną reakcję Rosji i brak szans na szybkie rozwiązanie

konfliktu nie należy liczyć, że Kazachstan silniej zaangażuje się w Gruzji. Najprawdopodobniej

prezydencja ograniczy swoją aktywność w tej dziedzinie do współprzewodniczenia (obok UE i ONZ)

rozmowom genewskim w sprawie Gruzji, których kolejna runda odbędzie się 28 stycznia.

Kazachstan opowiada się za szerszym korzystaniem z niewojskowych środków stabilizacji

w Afganistanie, w szczególności przez inwestycje w infrastrukturę, pomoc humanitarną, szkolenie

funkcjonariuszy afgańskiej policji i straży granicznej, zwalczanie narkobiznesu i uszczelnienie granic.

Kazachstan będzie miał możliwość zwrócenia uwagi na te problemy pełniąc funkcję moderatora

dyskusji (m.in. na planowanej konferencji antyterrorystycznej w Astanie). Należy jednak pamiętać, że

dotychczas OBWE było jedynie w niewielkim stopniu zaangażowane w Afganistanie, a w świetle

trwających tam działań wojennych środki pozawojskowe proponowane przez Kazachstan pełnią

jedynie rolę wspomagającą. Ponadto, skuteczność ewentualnych działań OBWE będzie zależeć od

ich ścisłej koordynacji z aktywnością NATO, UE i ONZ.

Wymiar ekonomiczny i ekologiczny. W kwestiach dotyczących gospodarki i ochrony środowiska

Kazachstan zaproponował rozwój bezpiecznego transportu lądowego, stworzenie globalnego

systemu reagowania na zagrożenia dla środowiska naturalnego i kontynuację działań przyjętych na

Radzie Ministerialnej w Atenach w grudniu 2009 r.

Większość wymienionych propozycji będzie omawiana na 18. Forum OBWE ds. ekonomicznych

i ochrony środowiska, którego pierwsza część odbędzie w się w lutym br. w Wiedniu. Biorąc pod

uwagę charakter tych zadań można spodziewać się, iż – podobnie jak poprzednie kraje sprawujące

prezydencję – Kazachstan nie będzie aktywny w wymiarze ekonomicznym i ekologicznym. Jedynie

kwestie środowiskowe mogą stać się elementem promocji kraju jako świadomego ekologicznie

i osiągającego sukcesy w ratowaniu swojej części Morza Aralskiego.

Wymiar ludzki. Wśród głównych celów swojego przewodnictwa w OBWE w ramach wymiaru

ludzkiego Kazachstan wymienił wsparcie warszawskiego Biura Instytucji Demokratycznych i Praw

Człowieka (ODIHR), zorganizowanie w Astanie konferencji poświęconej tolerancji i niedyskryminacji,

zwalczanie handlu ludźmi, promowanie równouprawnienia kobiet oraz wzmacnianie rządów prawa.

Można mieć obawy, że większość tych deklaracji ma charakter taktyczny. Wiarygodność autorytarnie

rządzonego Kazachstanu jest w tym wymiarze mała. W 2009 r. władze poddały niezależne

media naciskom finansowym i administracyjnym, a przyjęta w lipcu nowa ustawa internetowa znacznie

ograniczyła swobodę wypowiedzi w sieci. Podczas procesów wytoczonych aktywistom organizacji

pozarządowych obserwatorzy dopatrzyli się licznych naruszeń procedur sądowych. Należy

pamiętać także, że stanowisko Kazachstanu w kwestii oceny procesów wyborczych w krajach WNP

niejednokrotnie było sprzeczne ze stanowiskiem ODIHR. Podobne rozbieżności wystąpią zapewne

podczas wyborów parlamentarnych w Tadżykistanie w lutym br. i w Azerbejdżanie w listopadzie br.

Z drugiej strony, Kazachstan będzie unikać zrażania do siebie państw zachodnich. Dlatego też

postulowane przez Rosję ograniczenie mandatu ODIHR jest mało realne, tym bardziej, że wymagałoby

ustaleń konsensualnych w obrębie całej organizacji. Pragmatyzm polityki Kazachstanu wskazuje

na pozostawienie bieżącej działalności w wymiarze ludzkim wyspecjalizowanym instytucjom OBWE.

Znamienne, że zapowiadając wymienione zadania Saudabajew wezwał inne kraje członkowskie do

wsparcia merytorycznego, co świadczy o zrozumieniu ograniczeń własnego państwa.

Prognoza. Kazachstan wykorzysta najbliższy rok do kształtowania pozytywnego wizerunku na

świecie. Zapowiedział zorganizowanie wielu uroczystości i konferencji, między innymi szczytu

z udziałem głów państw w Helsinkach i nieformalnego spotkania ministrów spraw zagranicznych

w Ałmaty. Kazachstan będzie prowadził ostrożną politykę, ograniczając aktywność do działań

o dużym prawdopodobieństwie wypracowania consensusu, unikając zaś poruszania problemów

kontrowersyjnych, mogących zantagonizować Rosję lub zachodnich członków OBWE.

1 - Zob.: R. Śmigielski, R. Tarnogórski, Rosyjski projekt traktatu o bezpieczeństwie europejskim, „Biuletyn” (PISM) nr 69 (601) z 7 grudnia 2009 r.

ZA: http://www.pism.pl/zalaczniki/Biuletyn_622.pdf