Żyjemy w czasie przełomu. Zmieniają się idee, obyczaje, paradygmaty. Kultura staje się coraz bardziej zbędna, współczesna literatura – miałka, współczesna sztuka – bezpłodna. Europa zamiera, kończy się też czas polskiej inteligencji. Grupy tak ważnej dla polskiej historii ostatnich dwustu lat. Rozpływa się jej pro społeczny, lewicowy etos.

Polska inteligencja przeżywała wielkie chwile. Dzięki Powstaniu Warszawskiemu mówimy dziś po polsku. Przesunęli nas jak szafę o trzysta kilometrów na zachód. Rozbili tworzone setki lat więzi. Ale Stalin nie był w stanie rozwalić polskiej wspólnoty, w takim stopniu jak rozbił czeską, węgierską, ukraińską czy rosyjską. Pragmatyk do szpiku kości pozwolił Polaczkom na dużo więcej. Bo musiał. Ustąpił przed polskim Kościołem, polską wsią i polską inteligencją. Wieś i inteligencję potwornie pokaleczył. Kościół pokiereszował. Ale nie przemógł. I polska wieś w Stoczni Gdańskiej, wspomagana przez kapłanów, zadała komunistycznemu zniewoleniu śmiertelny cios.

Polska inteligencja powojenna, to trochę bękart. Do pięt nie dorasta Staropolakom. Przedwojenni absolwenci gimnazjów, których poznałem, mieli więcej kultury, wiedzy ogólnej i klasy, niż niektórzy kierownicy katedr na Uniwersytecie Jagiellońskim znani mi z lat osiemdziesiątych. Oszczędzę nazwisk.

Do komunistycznego znieprawienia polskiej inteligencji dochodził zaś jeszcze od zawsze aspekt ogólny. Oddziaływanie kasty kapłanów kolejnych nowożytnych rewolucji: intelektualistów. Kasta hiper humanistów, kapłanów świeckiego kościoła Rozumu, głosi od dwustu lat zabójcze dla społeczeństw idee. Rewolucja francuska, bolszewicka, narodowo socjalistyczna, obyczajowa, rewolucje Pol Pota, Mao tse Tunga – krew stu kilkudziesięciu milionów ludzi jest na rękach intelektualistów, którzy uparcie wmawiają innym, że możliwy jest raj na ziemi. Trzeba tylko pozbyć się niektórych ras czy klas i będzie dobrze.

Nurt myślowy, według którego, człowiek może stwarzać się na nowo, w dowolny, rewolucyjny sposób, ma na swych rękach krew niewinnych ofiar.

Polscy inteligenci często dawali się uwieść rewolucjonistom i intelektualistom. Dziś już przestają wpływać na losy polskiego narodu. Ma to swoje dobre i złe strony. Jedną ze złych stron jest wciskanie się irracjonalnego synkretyzmu w miejsce oświeceniowego, materialistycznego światopoglądu.

Nasza cywilizacja przeżywa najgorszy w swych dziejach okres. Koniec ery nowożytnej, którego to kryzysu paroksyzmy wstrząsają właśnie kulturą zachodnią, będzie wspominany jako Ciemny Wiek. Nędzne wzloty ducha, oszustwa wynoszone do rangi obiektów kultu, czyli tak zwane dzieła kultowe zajmują zbiorową wyobraźnię. W pustkę duchową, którą zostawia po sobie oświeceniowy hiper humanizm, wchodzą synkretyczne duchowości New Age. Islam, który nie przeżywa kryzysu tożsamości, jest płodny i prężny. Europa Zachodnia zdycha. Takie są skutki braku celu i sensu. Cel i sens może dawać człowiekowi tylko sfera ducha. Setki lat prowadzona praca nad wypieraniem chrześcijaństwa z kultury przynosi teraz swój owoc.

Przed nami Wiek Ciemny. Wbrew oświeceniowej propagandzie takim nie było średniowiecze. Mało kto o tym wie, bo dokonany przez encyklopedystów holokaust informacyjny pozwolił im napisać na nowo europejską historię. Całkowicie fałszywą.

Bowiem czasy średniowiecza były najwspanialszym chyba eonem zachodniej historii. Rozpoczęło się nieźle. Na przełomie antyku i wieków średnich Europejscy chrześcijanie zdefiniowali najważniejsze pojęcie antropologiczne. Zdefiniowano pojęcie osoby. Kogoś osobnego, stworzonego na obraz i podobieństwo Boga, co oznacza, że każdy człowiek jest wartością samą w sobie. Nie jako piękna rzecz, waleczna maszyna czy robotne zwierzę. Nie jako część klanu czy korporacji.

Chrześcijaństwo wzięło od antyku w pierwszych wiekach wszystko, co miał on najlepszego. Święty Augustyn wypracował ideę wolności, jako uzupełnienie postawy miłości: miłuj i rób co chcesz. Święty Tomasz dokonał wielkiej syntezy filozofii greckiej i chrześcijaństwa. Dzięki niemu Platon i Arystoteles są częścią naszej współczesności. Z Rzymu wzięto praworządność, jako ideę niezależności faktów od woli władcy. Do rzymskich cnót naturalnych dodano cnoty nadprzyrodzone: wiarę, nadzieję i miłość. Europejską cywilizację tworzyły cysterskie rolnictwo i benedyktyńska kultura pracy. Wykonano nieprawdopodobną robotę. Nad ujarzmianiem materii i rozumieniem ducha. Nie był to wysiłek synkretyczny, lecz wielka synteza.

Potem było jeszcze lepiej. Wiek trzynasty, wiek wielkiego sporu o uniwersalia, który zaowocował najwznioślejszą ideą stworzoną przez człowieka. Jest ona podstawą przemiany Indii dokonanej przez Ghandiego, pozwalała w XX wieku jednostkom mierzyć się z totalitarnym – nazistowskim i komunistycznym – molochem. Dziś daje siłę najlepszym ludziom wszystkich kultur i cywilizacji. Trzynastowieczna scholastyczna idea wyższości wartości duchowych nad nagą siłą. Nie zna jej Wschód, nie znało Bizancjum, nie odkryli jej mieszkańcy Afryki ani Polinezji. Czasami, w imię wyższych wartości, choćby było to beznadziejne, trzeba narazić się nawet na śmierć. Pan Cogito na placu Tien Nn Men.

I na koniec: dlaczego synteza jest lepsza od synkretyzmu? Wielka praca nad syntezą osiągnięć judaizmu, Grecji, Rzymu i chrześcijaństwa, którą wykonano w średniowieczu wymaga dystansu olbrzyma i gigantycznej siły intelektu i ducha. Współczesne synkretyczne dodawanie hinduistycznej wyobraźni do fizyki kwantowej, szamańskich praktyk do terapii psychologicznych, taoistycznych przesądów do architektury, nie wymaga większego wysiłku. Wschodni mistrzowie, ci prawdziwi, nie ci importowani do Europy i Stanów, mówią wyraźnie. Wybierz jedną duchową ścieżkę i przejdź nią do końca. Przeskakiwanie z religijnego kwiatka na kwiatek, czy też wybieranie sobie z hinduizmu jogi, z taoizmu I Ching, z szamanizmu głębokich ćwiczeń „relaksacyjnych”, jest przejawem duchowego lenistwa. I do niczego nie prowadzi.

Prawdomówność jest wartością, życie jedenastotygodniowego dziecka jest bezcenne, demokracja się przydaje. Czekamy na nowego Benedykta, nowego Augustyna, nowego Tomasza, nowego Kopernika i Pasteura. Nowożytność umiera w drgawkach. Na szczęście.


Robert Tekieli