Monika Olejnik: – Czy nie widzi pan, że krowy w Unii są czyste, a w Polsce brudne?
Poseł Jacek Soska, PSL: – To niech je pani umyje, jest pani zootechnikiem.

Taki zabawny (dziennikarka faktycznie jest z wykształcenia zootechnikiem), a zupełnie zapomniany dialog z lat 90. odnajdujemy w książce Gwiazdów.

Pomiędzy PRL-em a internetem

Gdyby ktoś chciał wydać kiedyś antologię najciekawszych tekstów publicystyki antysystemowej z lat 90., miałby niemały problem. Z codziennej i wysokonakładowej prasy wypadałoby umieścić w owej antologii niewiele, a w zasadzie prawie nic. W niektórych bibliotekach autor odnalazłby teksty z „Gazety Polskiej”, „Tygodnika Solidarność”, „Nowego Świata”, „Arki”, „Arcanów”, „Frondy” czy „Brulionu”.

Internetu i blogów w owych zamierzchłych czasach nie było. Treści nieakceptowane przez posowieckich właścicieli wielkich mediów po omacku szukały więc sobie miejsc, w których mogłyby zaistnieć. Redaktor owego tomu musiałby próbować, bez gwarancji powodzenia, odnaleźć przeróżne pisma kolportowane przez antykomunistów pocztą wśród znajomych, rozpowszechniane w zakładzie pracy, na uczelni, czasem wydawane przez jednego lub kilku „fanatyków”. Rozpowszechniane w nakładzie od kilkudziesięciu do kilku tysięcy egzemplarzy. Czasem powielane na ksero lub maszynie o nazwie Risograph, niekiedy bliskie klimatem fanzinom. Już nie podziemne, choć nadal budzące zainteresowanie policji, UOP czy ABW.

Piszę o tym jako praktyk – sam w latach 90., będąc studentem, chodziłem po poznańskim rynku i sprzedawałem pisaną ręcznie, wydawaną sumiennie co miesiąc satyryczną gazetkę „Naszość”.

Oszołomskie tezy po latach

Powyższy wstęp ma uświadomić młodszemu czytelnikowi, jak to możliwe, że artykuły, z których wiele należało do najważniejszych w polskiej publicystyce owych lat, znane były tylko nielicznym. Tytuł książki Joanny i Andrzeja Gwiazdów „Poza układem” pochodzi właśnie od nazwy pisma wydawanego w latach 1989–1997 (wcześniej wychodziło w drugim obiegu w latach 1983–1986) i to na jego łamach ukazała się znaczna część drukowanych w niej tekstów.

Opinii Gwiazdów w III RP nie wypadało brać pod uwagę. Nie należało się z nimi nie tylko zgadzać, ale i nie zgadzać czy polemizować. Z oszołomami się nie dyskutuje, a Gwiazdowie byli oszołomami do kwadratu. Ale w ostatnich latach argumenty przeciwko Gwiazdom nieco się zużyły. Epitety te przypisano zbyt wielu osobom, łącznie z wybranym demokratycznie prezydentem i premierem. Można było prześledzić, jak niektóre tezy Gwiazdów z oszołomskich stawały się dopuszczalnymi w dyskusji, a w końcu – coraz bardziej oczywistymi.

„W przyszłym sejmie najsilniejszy będzie Poselski Klub Tajnych Współpracowników SB” – w 1991 r. reakcją na taką tezę było pytanie o kondycję psychiczną autorów. A dziś? W 1989 r., za rządów Tadeusza Mazowieckiego, gdy aktorzy namawiali w telewizji naród do zaciskania pasa, Joanna Gwiazda pisała: „Jedynym rozsądnym rozwiązaniem byłby strajk generalny z żądaniem wolnych wyborów, delegalizacji PZPR, rozwiązania SB, rozliczenia winnych i wycofania obcych wojsk. W żadnym okresie od sierpnia ’80 taka propozycja nie była mniej realna niż obecnie”. Jak brzmi to z dzisiejszej perspektywy?